De doos van Pandora

Hervonden herinneringen maken meer kapot dan je lief is.

Meer informatie over Saskia

Over mij valt veel minder te vertellen dan over Rob. In feite leid ik in meerdere opzichten een dubbel leven. Het ene speelt zich buiten af, het andere binnen. Buiten ben ik hard aan het werk om zoveel mogelijk zelfvoorzienend te leven. Ik heb in Frankrijk, waar ik woon, een stuk land van 3Ha, met een grote moestuin. Er hoort ook een bos bij, waar ik mijn hout betrek om ’s winters mee te verwarmen en te koken. Natuurlijk zorg ik dat er ook weer nieuwe bomen beginnen te groeien. Twee muildieren helpen me de zwaardere stukken hout of stammen uit het bos te slepen. Vooral in de zomertijd ben ik veel buiten en verricht zware fysieke arbeid.

Daarnaast heb ik een grote intellectuele honger en ben ik vooral geïnteresseerd in wetenschappelijke mythes die zijn doorgedrongen tot een breder publiek. Doordat ze maatschappelijk breed gedragen worden, zijn ze nauwelijks uit te roeien. Het zijn een soort axioma’s geworden, zoals je die ook in de wiskunde hebt. Ze worden – ook door veel wetenschappers – niet meer ter discussie gesteld.

De gedachte dat sommige gebeurtenissen zo pijnlijk zijn, dat je ze automatisch uit je bewustzijn bant, is zo’n mythe. Hij houdt verband met een aantal andere mythes, zoals die van het ‘onbewuste’ als een soort onafhankelijk opererend mechanisme, dat ons iets betekenisvols over onszelf te zeggen heeft. In het boek ‘De Doos van Pandora’ zal ik het niet kunnen laten wat dieper op deze en andere ‘sociale feiten’ oftewel onaantastbare ‘waarheden’, in te gaan. Ook, omdat ze ongelooflijk veel schade kunnen veroorzaken.

Zo is het idee dat ouders de oorzaak zijn van bijna elk psychisch probleem dat hun kinderen in de loop van hun leven ontwikkelen, er hier in Frankrijk de oorzaak van dat veel autistische kinderen nog steeds uit huis worden geplaatst en geen adequate scholing of therapie krijgen. Het kenmerk van dit soort in de samenleving verankerde ‘waarheden’, is dat de boodschapper die ze er onderuit probeert te halen, monddood wordt gemaakt. Zo is er over de omgang met autistische kinderen een tiental jaren geleden een documentaire verschenen, die in eerste instantie te maken kreeg met censuur, door een rechter opgelegd. Reacties uit andere landen maakten uiteindelijk dat de uitspraak teniet werd gedaan en de film, ‘Le Mur’, is nu weer op internet te zien. Voor de belangstellenden plaats ik hem hier. Je kunt hem automatisch in het Nederlands (en zelfs in het Fries) laten vertalen. Hij maakt je duidelijk dat belachelijke en irrationele ideeën nog steeds goede sier kunnen maken in dit zogenaamd ‘nuchtere ‘tijdvak.​

De ‘Mythe van de Hervonden Herinneringen’ (tevens de titel van een boek van geheugenwetenschapper Elizabeth Loftus) zat bij mijn documentatie-materiaal. Zo kon ik dan ook snel reageren op de openbare coming out van Griet op de Beeck als incestslachtoffer. Ik schreef een brief aan DWDD en plaatste een stukje op mijn facebook pagina:

27-09-2017:

Ik schrok ervan te lezen dat op de Nederlandse tv (DWDD, dat ik hier niet kan ontvangen) nog steeds een kritiekloos podium wordt geboden aan mensen met verdrongen herinneringen aan seksueel misbruik, die door suggestieve therapie uit het geheugen worden opgevist.

Elizabeth Loftus en andere wetenschappers hebben er al decennia geleden op gewezen dat je zo’n beetje alles uit het geheugen kan opvissen, omdat het nu eenmaal geen kast met laadjes is, die je open trekt, of een gevoelige plaat, maar een verzameling hersengebieden die, indien bevraagd, actief het verleden reconstrueren. Zie ook Douwe Draaisma over het autobiografische geheugen.

Het idee van verdrongen herinneringen vindt zijn oorsprong in de geschriften van Freud, die zelf even soepel met de feiten omging als het geheugen, zodat hij bijvoorbeeld zijn patiënt ‘De Wolvenman’ een trauma in de mond legde (het aanwezig zijn als kind bij copulerende ouders, het zou toch eens GEEN seks zijn…) dat weliswaar in de psycho-analytische theorieën van pas kwam, maar dat in de daadwerkelijke therapie niet ter sprake was gekomen.

Het thema is pas weer echt ‘hot’ geworden na boeken over mensen met een meervoudige persoonlijkheid (Sybil) en als klap op de vuurpijl de kassa knaller ‘The Courage to Heal’ (1988), door Ellen Bass en Laura Davis. Het boek betoogt dat zo’n beetje elk probleem waar een vrouw op volwassen leeftijd tegenaan loopt, te wijten is aan maligne verdrongen herinneringen aan seksueel misbruik. Slaapproblemen, diarree, sommige levensmiddelen niet lekker vinden – en niet alleen rookworst of gehaktballen – een hekel hebben aan tanden poetsen, hoofdpijn, faalangst – noem maar op.

Hadden de schrijvers van deze bestseller een groot cohort vrouwen bevraagd en er een wetenschappelijk onderzoek aan gewaagd? Neen!! Ze waren geen wetenschappers. Noch psychologen, psychiaters of maatschappelijk werksters. Het betrof een docent creatief schrijven en een student, die datgene deden wat werd onderwezen: dingen uit de grote duim zuigen.

Het resultaat in de preutse, maar o zo in seks geïnteresseerde Amerikaanse gemeenschap mocht er zijn: vele vaders en leerkrachten werden aangeklaagd op grond van misbruik, niet zelden ‘in gemeenschap’, waarvan de herinneringen boven kwamen na indringende therapie, waaronder ‘as if’ schrijfoefeningen (Stel je voor dat iemand je als kind heeft misbruikt. Hoe ging dat in z’n werk? Wie zou het gedaan kunnen hebben?) en groepssessies.

Het gevolg was, dat al die verhalen op elkaar gingen lijken en je hoorde er pas echt bij als je ritueel misbruik had ondergaan en alle notabelen van het dorp in een ondergronds vertrek sadistische dingen met je hadden uitgehaald en je op z’n minst één of twee van je bloedeigen bloedschande kinderen had zien offeren. Ja echt! Wij zelf hebben hier Jolande uit Epe gehad, die bij Sonja op de tv haar volslagen onbewezen verhalen mocht vertellen. En Oude Pekela en nog een aantal gevallen. Want de beweging (of massa-hysterie) was naar Europa overgeslagen en het was ‘not done’ naar bewijzen te vragen, want dat was in feite een herhaling van het misbruik.

Na Het boek Hervonden herinneringen en andere misverstanden, van de hoogleraren Crombag en Merckelbach en een rapport in 2004 van de Gezondheidsraad, waarin deze vorm van ‘therapie’ sterk werd ontraden, leek de veenbrand onder controle. En nu dit weer.

Laten de redacties van programma’s als DWDD zich alsjeblieft wat breder oriënteren op hun onderwerp. Neem een voorbeeld aan Arjan Lübach!

Saskia van der Stoel.

​Bovenstaand vlammend betoog werd door columnist Max Pam overgenomen op zijn facebook-pagina. En Rob Kok was weer bevriend met Max Pam en las mijn stukje. Na een uitwisseling van ideeën bleken we beide de mening toegedaan dat het weer tijd was voor wat tegengas.

​Nu is het zo dat een andere vorm van dubbelleven het feit van mijn schrijverschap is. Ik schrijf geen romans en zou dat denkelijk ook niet kunnen, maar ik help mensen die een stuk of een boek moeten schrijven om hun gedachten op papier te krijgen. Je hebt nu eenmaal intelligente mensen, met zinnige ideeën, die moeite hebben met het verwoorden daarvan. Daar kom ik in beeld, als ‘spookschrijver’, tenminste, als ik het onderwerp enigszins kan behappen.

Dus besloten Rob en ik dat er een boek moest komen over wat we hier ‘pandora-herinneringen’ noemen, de wijze waarop ze ontstaan en de wonden die ze slaan. Deze site is een aanloopje daartoe. Dit keer verbind ik mijn naam aan het boek. Rob en ik willen met open vizier de misstanden rondom fictieve hervonden herinneringen aankaarten.